داستان منظوم از مرحوم استــاد‌عبدالرحمن ‌پــژواک ،

 با برخي توضيحات از عتيق‌الله پـژواک





اين داستان را ابن بطوطه در سفرنامه خويش (‌ترجمه محمد علي موحد) از قول (يک تاريخ دان)  هنگام عبور از بلخ ثبت کرده است و به عنوان تاريخچهء بناي مسجد باستاني بلخ ، بفرمان بانوي بلخ ، آورده است











 بــــانــوي بــلــخ








زني بود در بــلـــخ بــامي و شـــــــــــاد

که گيتي چنو دختر هــرگـــــز نـــــــزاد


گــزيــده بــه شــاهي بـلـخ گــزيــــــــــــــــن

بهين ملک جمشـــــيدش زيـــر نـگـيــن


بــــــــلنـــــدان درفــــــــش درفــــــــــشـــام او

درفشــــام مـــلــک ســــــــــريــــــــــــــــــــرام او


بسيرت فرشته به صــورت چــو حور

به‌چهر‌همچو‌ماه‌‌و‌به‌‌مهر‌‌همچو‌‌هــــــــور

فضائي اگر بــلــخ ، بــــرجــيـــــــس آن

ســبائي اگــــــر بلـــخ ، بــــلــقــيـــس آن


چو بدر منيرش کــمــال از جـــــمـــال

به نيکي شان و بـــه پـــاکي مــثـــــــال


به داد و دهــش دســــت او اســتــــوار

زعدل و سخــــا تـــخــت او بــرقـــــــرار


جهان گر همه دل ، جـهـانــــــدار او

اگـــــــــــــــر دل همـــــه درد تــــيمـــــار او


نــکــوئي و دانــش دو دسـتــور وي

دعايتــگــــري ديـــــــــن و دستــــور وي


به مردم پژوهيش ايــــــمـــان ســـخـــــت

به عهد استواريش پيمــان ســـــخــــت


ز بــغـــداد زي بــلــخ آمــــــــــد نــــــشان

بـه تمغـــــــــــراي تمــغــــاي عــبــاســيـــان


کـــــه بــــــــر نـــام سلطان بــعـنـوان بــاج

ز مردم ستاند ســــه چنــدان خـــراج


چــــو فـــرمان سلـــــطان بغـــــداد ديــــد

لـــــــب از خشــــم جـــور زمــانــه گزيد


چــو بر جور ديگــــر بـــــگردد زمــــان

شـــــود حکم دجلـــــه بــــــر آمــــو روان


اگـــــر دست يابد عـــــرب بـــــر عـــجم

بصحــــــرا نشيــنـان دهـــــد جــــام جـــم


فــــــروشـــــــــــد غــبــاري بــــر اُمّ‌الــبــلاد

بـــــــــر آيينـــه ســـــــــور دلــهـاي شــــــــاد


بـــه مـــــردان انديشه شد عرصه تنگ

کـــــه جائي نماندست جز بهر جنگ


ز انــــديــــشــه جـنـگ و پـيـکار مست

شدنــد و کشيدنـــــــد از کار دســـت


زنان‌سرمه‌از چـشم و غـــــازه ز روي

بشستند و شانــه نــکــــردنــــد مــــوي


کـــــهن جـامه کردنـــــد در بـــــر هــمــه

ز تـــــــــن دور کردنـــــــد زيــــــور هــمــه


سوي خــــــــــرگــــه شـــــاه‌بـــــانــــــــو روان

شدند هــمچو زي مــــه روان اختران


کــــه اي مـــــــــــــــادر مـهــربـــان بـــــــزرگ

ميهــــن بــانـــــــــــــــوي دودمـــان ســـــترگ


ز تدبير تــــــــو شـــــاد و آبـــــاد بـــلــــخ

ز شمشير تـو  زيـــــســت آزاد بــلــــخ


به ما کيـنه توزي ز بغداد چيست‌؟

به بلخ گزين راز بــيـداد چيــــست ؟


نه‌‌مـا را به بغداديان دين‌‌يکيست‌‌؟

خــــدا و پيــمــبر در آيين يکيست‌؟


درين چند سالي کـه بـر ما گذشت

نکو يـــــاد داري چــــه بر ما گذشت


سه پيکار سه صد ساله بـا کافران

کـــــــــه يـــاري نکردنــــــد بغـــــداديـــــان


ســــه ســــال دگـر ز آسمان بر زمين

نيامـــــــد يکي قطره ز ابــــــر نــــميـــــن


نگشته هنــــوز آب در جــوچــــه بــــاز

کـــــــه بغـــــداد کـــرده سر کــــــيسه باز


اگـــــر کـــفر از کــــــعــبه آيــــــد بــــــرون

نـــــدانيم حـال مسلــمــانــــست چـــــون


چــــو شــهـبانــوي بــلـخ دستان شنــود

به صد مهرباني زبـــان بـــر کــشــــود


کـه اين کار را چاره شمشير‌نيـست

گشـــودش جــز از راه تدبيـــر نيـست


روان سرمــــــــه چـــــشم تـــــــازه کــــنيــد

به مشکوي رخســـــاره غـــــازه کنــيــد


هــراسي ز جنگ و ز بيداد نيــــــست

دگــر چون سپاهي ز بغداد نيــــــست


بـــــــــــمردان روان داده ام مـــــن پيــــــام

کـــــــه شمشير دارنـــد انــــــــدر نيــــــام


زنان شور کردند و شـــــادان شـدند

از آن مــــــــژده نيک حيـران شـــــدنــــد


همه با دل شــــــــاد گـــــــشتــــــند بــــاز

نبود آگــاهي هـــيچــــکـــــــس را ز راز


چـــــو ســـلـــطان بــغـــداد را شد خبر

کـــــــــــه آمـــــد فرســــــتاده او بـــــه فـــــر


روانــــش بــــه دربــــار فــــرمـــود بــــــــــار

کــــه آگـــــه کنــــــد زودش از راز کار


فـــــرستــاده آورد نــــزديـــک‌‌ شــــــــــــــــاه

بــــه طــــشت زريــن ز آبــنوس سـيــاه


يکي طـــرفـــه صــنــدوق گنجينـــــــه‌اي

درفــشــام و روشــن چــو آيـيـنــــــــــه‌اي


مُرصّع بياقـــــوت ســـــــرخ بــــلــخـــــــــش

مـــــزيــن بــــه گلـــــگونه لعل بــدخـــــش


يکي نـــــــامه با جعبه هـــمــراه بـــــــــود

کـــــه بنوشتــــه بر بانــوي شــــــاه بــــــود


کـــــه اي آفتاب جهانــــــــرا تــــو مــــاه

نـــــــگين سليمــان و ديـــــــهيـــــم و گاه



شـه‌از‌‌بلـخ خواهد سه چندان خراج

مــنــت مــــــيدهــم سه سه چندان باج


کـه هرچند فـــــــرمـــــان بغــــــداد بـــــود

ز مردم ستاندنـــــــــــش بـــيــــداد بـــــود


گياهي به پايان هـــــــفت ســال شـــوم

ندارند مردم در ايــــــن مــــرز و بــــوم


نداندکسي‌که‌کاندرين‌‌جعبه‌چيسـت ؟

که‌پوشيده‌آنرا و در خورد کيست‌؟


نيفگنده مردي چــــو بــــر آن نــــظـــــر

زني چون ترا مي ســــزد زيـــــــب بــــر


بـــه خـلــوت ســر جــعــبه را بــاز کن

مـــرا از قــبــــــــولـــش ســــرافـــراز کـــــن


چو شهبانو ديـــد ارمـغــان شــگــفــت

سر انگشت‌‌حــيرت بـدنــدان گرفــت


هراسان و حيران بـا خــويــش گفــت

چنين گنجي نتوان ز سلطان نهفــت


به خلوت چو آن‌‌جـامه سلطان‌‌بديـد

بـــــــــافغان درآمـــد گــــــريبـــــان دريــــد


کـــز اقــــــــبـال نـيک و ز يــاري بخــت

نشستم همه عمــــر بـــــــرگاه تخـــــــــت


به نيـرو و قـــوت جهــــان پــــــــهــلـــــوان

سر و سرور شــــــــاه‌و شــــاهنشهــــان


زمين و زمــــــــانم به زيـــــــر نگــــــــيـــن

مـــــــــهين سرورانم رهيـــــــئي کـمـــيــــــن


نياورد کـــــــس چــــون بــــــه زانو مــــرا

کــــــــــــه آورد ايـــــن شــهـــــبانــــــو مـــــرا


ز مـــــــردم پــــــژوهي و دادآوري

ز روشنـــــــــدلي و ز دانــــــــش وري


به چون زن سزد کـشور و‌تخت‌و‌تاج

نه مردي که ز مردم گيـــرد خـــــــراج


به مردم ندادن چه‌شاهيست ايـن‌؟!

ستاندن ز مردم گــــــدائيســــت ايــــــن


بــــــــــه بـانوي بغداد فرمــــــــــود شــــــــاه

کــــــــــه زي بلخ بامي کـــنــــد روبـــــــراه


پيـــــــامبر نشايد بــه مــينـــــوي بــــلـــــخ

بــجـــــــــز تو فرا نـــــزد بـــانـــوي بـــلــــخ


نديـــــدست چشم زمـان هــيــچــــــــگاه

قـــــــــــراني چنـــــان در مــيــــان دومـــــاه


چو خلوت گزيدند و تنها شـــدنــــد

بجـان گرم شيرين سخنهــا شــــدنــــد


ميــــان ســـــــــخنهــــــا ز احــــوال شــــــاه

سخن کــرد بـــــا وي ز افــغـــــان و آه


بدو گــفت بــانـــــــوي بــــلــــــخ گـــــزيـــن

کــه اي زيب اورنگ و تاج و نگيـــن


بـرين جامه زين پيش هرگـــــز همي

نــــکرده نــــــظـــــر هيـــــچ نـــامحــــرمي


ترا زيبد ايــــــــن جامـه رشــــــک مــــــاه

که نامحرمت نــيست چشمان شــــاه


من هــرگــــز نپـــــــوشيده ام جامـــــه‌اي

کــه افتد بــــر آن چشــــم بيــگانه اي


ز شـــه تحفه بس گـــــرامي مــــراست

چــــــــو آزادي بــلـخ بـامي مـــــراســــت


نگيري گر اين جــامـــه کاري کــنـــم

جــــــــهـــــانــــــرا از آن يــــادگاري کــنـم


ز بيـــگانـــــــــه چـــون بــلــخ آزاد کـــرد

از آن جــامــه يک مـزگت آباد کــــــرد


                            ***


اينک محض و تنها براي تسهيل بيشتر آنهم براي نو جواناني که متأسفانه از يار و ديار دور مانده اند و جبراً چنانچه شايد به ادبيات خويش تا حدي نا آشنا شده اند ، خواستم بصورت بسيار مختصر و ايجاز در مورد برخي لغات و مطالب ديگر اين قطعه شعر مرحوم پژواک در حاشيه روشني اندازم‌:


ابن بطوطه از جهانگردان و جغرافيه‌نگاران معروف اسلام است ، که اصلاً اهل‌طنجه‌(طنجير)‌بود‌و به روايتي بين سالهاي ۱۳۰۴ ــ ۱۳۸۸‌ميلادي‌ميزيست.


اين دانشمند شهير مدت سي سال به سفرهاي طولاني پرداخت ، کـــــــــه از شمال افريقا آغاز و به سوريه ، مکه معظمه ، فارس ، آسياي ميانه‌، بلخ، هندوستان ، سيلون و جزيره سماترا و ساير نواحي اين بلاد و از سوي غرب تا هسپانيه ، را در بر گرفت ز بعد از عبور از جيهون به شهر باستاني بلخ رسيد و از مساجد ، مدارس و اماکن متبرکه به شمول مسجد بزرگ آن ، که موضوع داستان فوق را تشکيل ميدهد، ديدن کرد.


نوشته هاي ابن بطوطه تا ايندم از جمله مآخذ معتبر جغرافيايي و ثقافتي {طبعاً براي دوره مورد نظر. توضيح اداره} به شمار مي رود و اوضاع اجتماعي آن ادوار و روزگاران را بيان مي دارد.


بانوي بلخ باني مسجد جامع و بزرگ آن شهر زني بود که شوهرش داود بن علي نام داشت و در عهد عباسيان مي زيست‌. خليفه يا پادشاه دودمان عباسي مذکور در اين داستان عبارت است از ابوجعفر عبدالله‌المنصور (‌۷۵۴‌ــ ۷۷۵‌) ، که اصلاً در حومه و سواد کوفه زندگي ميکرد و در سال ۷۶۲ بغداد را تهداب گذاشت و بدانجا منتقل گرديد.برمکيان معروف امور وزارتهاي او را عهده دار بودند.


بلخ يا باختر و باختريا پايتخت امپراتوري باختريا و زادگاه زردشت (‌زراوسترا) بود ، که بعداً شمالي ترين مرکز آيين بودا‌(بوديزم) به شمار مي رفت‌. بلخ به سال ۶۵۳ عيسوي توسط اعراب فتح گرديد و در دنياي اسلام از بسا جهات شهرت بسزايي يافت ، تا جايي که آنرا اُم اٌّلبلاد خواندند. اين شهر زيبا در حوالي سال ۱۳۲۱ عيسوي مورد حمله چنگيز قرار‌‌گرفت‌و‌ويران‌شد.


شهر بلخ را که نويسندگان اسلام اُم‌اٌّلبلاد خواندنددر ازمنه قديم به نام هاي باختر ، بخديم ، بلهيکا ، بلخ بامي و بلخ الحسنا و غيره هم‌ياود‌شده‌است.


شهر يا ايالت شيبا يا سبا عبارت بود از نواحي جنوبي عربستان ، يمن حاليه و حضرالموت ، که در راه تجارتي هندوستان با افريقا واقع بود و بنا به همين موقعيت به انواع ثروت شهره آفاق بود. ذکر سبا در اسناد آسوري متعلق به قرن (۸) قبل از ميلاد آمده است. خلاصه سرزمين سبا در ازمنه قديم مرکزيت عمده سياسي ، اجتماعي و اقتصادي را دارا بود و از مدنيت خاصي بهره‌‌مند‌، که از باقيات آثار و خرابه هاي موجوده آن معلوم مي شود. بلقيس ملکه آن ديار بود . نام سبا در قرآن کريم مذکور و مفسران آن کتاب آسماني مشروحاً در مورد آن داد سخن داده اند. .دو نام بلقيس و سبا و قصه بلقيس و حضرت سليمان پيغمبر در متون ادبي السنه دري و پشتو به کرات مذکور است و تلميحات شعري زيادي از آن مشحون مي باشد.


گويند مسجد بزرک و باستاني بلخ ، که ابن بطوطه  به استناد مردم بلخ از آن يادآور شده به مسجد هفت گنبد و همچنان به مسجد حج‌پياده‌نيز‌شهرت‌داشت.


برخي را عقيده بر آن است ، که اين مسجد روي خرابه هاي آتشکده معروف بلخ ، که باني آن زراشترا(زردشت)بود و بعداً هنگام شيوع آيين بودا به معبد بزرگ بودايي مبدل گشت ، بنا نهاده شد، که خرابه ها و رواق هاي از آن تا ايندم به نظر مي خورد. حتي همين خرابه ها هم حاکي از عظمت و جلال اين بناي بزرگ و عظيم اسلاميست.


اميدوارم اين قطعه شعر اهدائيه بيشتر مورد توجه دوشيزگان و بانوان ارجمند افغان قرار گيرد.





         اقل عباد عتيق‌الله پژواک

***

اين اثر براي اولين بار در شمارهء سوم سال 1376 ، مجلهء آسمايي به چاپ رسيده است