ارزش ها و موازین اخلاقی ژورنالیستک

مواد خام برای سخنرانی در کنفرانس

در این شکی نیست که ارزش ها و موازین اخلاقی نقش مهمی در سلوک و روابط اجتماعی انسان ها دارد. البته وقتی از ارزش ها و موازین اخلاقی صحبت می نماییم، منظور ما در این جا موازین و ارزش هایی اند که قبول عام دارند و منحصر به گروه معین و ساحهء معین نمی شوند.
طوری که روشن است  گرچی ارزش ها و موازین اخلاقی جدا برای ژورنالیست و ژورنالیزم وجود ندارند؛ ولی،  این که ژورنالست باید به ارزش های و موازین اخلاقی پابند باشد، نیز قابل پرسش نیست. با توجه به میزان و ساحه اثرگذاری ژورنالیست و نتایج و پیامدهای کار وی برای جامعه ، ژورنالیست مسوولیت بزرگی را بر عهده دارد و به همین سبب رعایت ارزش هایی که زیست باهمی انسان ها  و سلامت فکری و روانی جامعه را تأمین می کند توسط ژورنالیست در کار و فعالیت مسلکی وی ، امر حایز اهمیت بزرگ اجتماعی است.

 در واقع ارزش ها  و موازین اخلاق ژورنالیستیک جدا از ارزش ها و موازین عام اخلاقی نیستد؛ و اما شماری از این ارزش ها و موازین، در کار ژورنالیستیک اهمیت ویژه یی دارند و به همین جهت بیشتر بر آن ها تکید صورت می گیرد.

از سوی دیگر باید توجه داشت که ژورنالیست اگر بخواهد کار و حیثیت مسلکی خودش را حفظ کند همه روزه ناگزیر است  میان پاسخ گفتن به نیازمندی عمومی برای اطلاعات ، رعایت ارزش ها و موازین «اخلاق ژورنالیستیک»  و بالاخره نیز  توجه به توقعات مشروع رسانه یی که برای آن کار می کند، طوری رابطه برقرار کند که رعایت یکی موجب نقض دیگری نشود. اگر مسأله را این طور بنگریم، در آن صورت مشکل ِ مشکل تر از مشخص ساختن ارزش ها و موازین اخلاقی کار ژورنالستیک ، رعایت همزمان آن ها توام با ایجاباتی است که پیشتر برشمرده شد- آن هم در جامعه یی که دچار استقطاب اندیشه یی و سیاسی، فاقد تجربه دیموکراسی  و فرهنگ معاصر سیاسی و درگیر با پروبلم های ناشی از جنگ و بحران است.  و این چیزی است که ژورنالیست به طور روزمره و مورد به مورد باید در مورد آن تصمیم بگیرد.  مثلاً در رسانه های امروزین سرعت به یک عامل مهم مبدل شده است- از جمله به علت رقابت تنگاتنگ میان رسانه ها- ولی این ایجاب کاری نمی تواند اهمیت امانتداری، دقت و همه جانبه بودن ارایه اطلاعات را کمتر بسازد.


گرچی جامعهء ما با ک بحران عمومی که بحران اخلاقی یکی از ابعاد آن است مواجه می باشد، ولی به هر رو  بحث روی طرح ارزش ها و موازین  اخلاقی  برای کار خبرنگاران و رسانه های افغانستان  نه تنها یک امر ضروری است؛ بل با توجه به نقش فزایندهء ژورنالیستان و رسانه های جمعی در شکل دهی ذهنیت عامه، تحقق این امر می تواند به فراهم آوری زمینههای ذهنی و روانی برای برونرفت از بحران ، کومک نماید. برای یک چنین طرحی می توان  از سندی که تحت نام  « اصول بین المللی اخلاق حرفه یی در خبرنگاری» International_principles_of_professional_ethics_in_journalis   که نوامبر سال 1983  در پاریس به تصویب رسید و مورد قبول اکثریت نهادهای شناخته شده ژورنالیستان در جهان است  توام با ارزشهای ارزنده و بالندهء فرهنگ خود مان و ایجابات شرایط افغانستان ، استفاده نمود و نیز جستجو نمود که چی گونه می توان  رعایت و تحقق این ارزشها و موازین را نزد ژورنالیستان و رسانه های جمعی افغانی تشویق و ترغیب نمود. در این راستا طرحی که سال گذشته  تخت عنوان« طرح اصول اخلاقی خبرنگاران و رسانه های افغاانستان» به همت برخی رسانه ها و شخصیت های افغانی تدوین گردید و به نشر رسید، به حیث یک گام وزین قابل تقدیر است؛ ولی به باور من طرح متذکره و نیز طرح های دیگر را باید به حیث مسوده و موضوعی برای بحث روی این امر مدنظر قرار داد و نه به حیث یک وثیقه نهایی.

به هر رو،   به نظر من ژورنالیستان و رسانه های جمعی باید در روند کار حرفه یی شان موازین و ارزش های زیرین را رعایت بکنند:

-  توجه به امر روشنگری و ارایهء اطلاعات  به طوری که   به مخاطب در دریافت یک تصویر تمام حجم و دقیق از واقعیت های جامعه و جهان ، راه ها و ابزارهای رفتن به سوی آیندهء بهتر و غلبه بر موانعی که در این مسیر قرار دارند کومک نماید؛

- تعهد بدون خدشته به راستگویی  و صداقت و خدمت به اعتلای سطح فکری و فرهنگی جامعه  به مثابه  سنگ بنای اساسی اخلاق ژورنالیستی ؛ 

- کسب اطمینان از درستی و دقت اخبار ، گزارش ها و اطلاعات؛  اجتناب از تحریف، بد نام سازی، اتهامات بی اساس، تهدید، افترا، شایعه پراگنی و  اختفای عمدی حقایق؛

-  توازن، بی طرفی و انصاف را در کارهای حرفه یی ژورنالیستیک؛

- رفع اشتباه و خطا به مجرد  آگاهی بر آن و معذرت از مخاطابان و به ویژه از شخصیت های حکمی و حقوقیی که از این بابت متضرر شده باشند؛

-  احترام به ملکیت ها و حقوق معنوی دیگران و اجتناب قاطع  از هرگونه  سرقت ادبی؛

- پذیرش اصل پلورالیزم اندیشه یی و داشتن رواداری و  بردباری در برابر دگر اندیشان ؛

- احترام بدون چون و چرا  به حیثیت و کرامت انسانی و حقوق و آزادی های بشری؛

- رعایت حریم زنده گی خصوصی و حقوق فردی؛

- اجتناب از برانگیختن نفرت، تفرقه  و سوتفاهم  میان گروه های اتنیکی ، مذهبی ، فرهنگی ، سمتی ، جنسی  ؛  پرهیز از اعمال تبعیض نژادی، مذهبی، جنسی، قومی، زبانی و فرهنگی؛

- اجتناب از برانگیختن حساسیت های دینی و عقیدتی مردم؛

- کوشش در جهت ترویج  فرهنگ گفت و شنود و  توسل به ابزار مسالمت آمیز در حل و فصل اختلافات و مسایل و ریشه کن نمودن عوامل فکری، فرهنگی و روانی توسل به خشونت ، افراطگرایی و فرقه گرایی؛

- جلوگیری از تاثیر منافع تجارتی بر تهیه ، ویرایش و پخش مطالب و تفکیک قابل تشخیص  اعلانات از سایر نشرات؛

- محرم نگهداشتن  نام منابعی که نمی خواهند افشا شوند،  اجتناب از نشر مطالب با استناد بر منابع غیر موثق ؛

  تن ندادن به تطمیع ، زور و تهدید برای نشر و یا عدم نشر مطالب و یا هم خود سانسوری؛

- اتخاذ تصمیم در مورد عدم نشر مطالب معین بنابر احساس مسوولیت به مثابه شهروند آگاه و تام الحقوق جامعه و جهان ؛

- عدم نشر  اطلاعاتی که به شرط حفظ محرمیت  برای ژورنالیست داده شده اند،  مگر این که آن که ژورنالیست بر اساس حکم وجدان آزاد خودش نشر و پحش آن را برای منافع جامعه ضروری بداند؛

-  رعایت ارزش ها و موازین اخلاقی ژورنالیستیک بر اساس احساس مسؤولیت  وجدانی صورت می پذیرد و  دولت نمی تواند از آن برای اقامه دعوا علیه ژورنالیستان استفاده نماید؛