تاریخ انتشار: ۱۷ سپتمبر سال ۲۰۲۶
انتشار سه جلد از مجموعهٔ گفت و شنود های
«سلسلهٔ از این زاویه»
افغانستان به خصوص در نیم سدهٔ اخیر، نه تنها میدان جنگ‌ها و دگرگونی‌های سیاسی
بوده، بل میدان برخورد روایت‌ها نیز بوده است؛ روایت‌هایی که هر کدام از زاویهٔ
خاصی شکل گرفته‌اند و کمتر فرصتی یافته‌اند تا در کنار یکدیگر شنیده شوند.
کتابی که پیش رو دارید، تلاشی است برای فراهم آوردن همین امکان: نشستن روایت‌ها در
کنار هم، بدون حذف، بدون پیشداوری و بدون نسخه‌نویسی.
این مجموعه حاصل دو و نیم دهه گفت‌وشنود با کسانی است که هر یک در دوره یی از تاریخ
معاصر افغانستان نقش داشته‌اند؛ چه در عرصهٔ فرهنگ، چه در سیاست، چه در
روزنامه‌نگاری، چه در اندیشه، و یادر موقعیتی بوده‌اند که «شاهد عینی» باشند.
این مجموعهٔ چندجلدی بر اساس تسلسل زمانیِ انجام و انتشار گفت‌وشنودها تنظیم شده
است.
هدف این پروژه نه در آغاز و نه اکنون «نوشتن تاریخ» نبوده و نیست؛ هدف، گشودن
دریچه‌هایی به سوی حافظهٔ جمعی است؛ حافظه‌یی که اگر ثبت نشود، با خاموش شدن نسل
شاهدان، برای همیشه از دست خواهد رفت.
شیوهٔ گفت‌وشنود
گفت‌وشنودها در سلسلهٔ « از این زاویه» نه ابزار تحقیق‌اند و نه وسیلهٔ اثبات یک
نظریه؛ بل شیوهٔ نزدیک شدن به حقیقت انسانیِ تجربه‌ها هستند.
در جامعه‌یی که دهه‌ها با زبان شعار، فرمان، سانسور و ترس سخن گفته شده، گفت‌وشنود
خود یک عمل فرهنگی است؛ عملی که بر شنیدن استوار است، نه بر قضاوت.
در این گفت‌وشنودها، پرسش‌ها در جریان صحبت شکل گرفته‌اند؛ درست همان‌گونه که
زنده‌گی شکل میگیرد: با پیشروی‌ها، توقف‌ها، مکث‌ها و گاه با بازگشت ها و یا هم خم
و پیچ ها.
این روش به طرف گفت‌وشنود اجازه میدهد آزادانه و بی‌مانع حرف بزند؛ آن‌گونه که خود
میخواهد، نه آن‌گونه که پرسشگر یا مخاطب توقع دارد.
همین آزادی، روح این مجموعه را ساخته است.
اهمیت ثبت روایت‌های فردی
متأسفانه کتاب های تاریخ در کشورما بیشتر اوقات ناقص بوده اند؛ یا به دلیل نبود
اسناد ، مدارک ، مهارت و تسلط بر روش علمی، یا به دلیل رویکردهای سیاسی خاص از سوی
نویسنده گان این تاریخ ها ، یا به دلیل حذف و سانسور، یا به دلیل آن‌که هر حکومت
تاریخ را از نو نوشته است.
در چنین وضعیتی، روایت‌های فردی تنها منبعی‌اند که میتوانند شکاف‌های تاریخ را پُر
کنند.
این روایت‌ها، گرچه گاه متناقض‌اند، اما همین تناقض‌هاست که تصویر واقعی‌تری از
گذشته میسازد.
مثلاً در همین جلداول در گفت‌وشنود با رهنورد زریاب، ما نه تنها با زنده‌گی یک
نویسنده روبه‌رو میشویم، بلکه با تاریخ ادبیات معاصر، با سانسور، با امیدها و
شکست‌ها، با کودکی و خیال‌پردازی، با دههٔ چهل و پنجاه، و با تجربهٔ زیستهٔ یک نسل
مواجه میشویم.
مسعود راحل با دید فلسفی به گذشته مینگرد و از حال و آینده سخن میگوید.
در گفت‌وشنود با سخیداد هاتف، با جهات دیگری از زنده گی روبه‌رو میشویم؛ همراه با
نقد گذشته و بازنگری در نقش روشنفکران.
در گفت‌وشنود با دستگیر
روشنیالی، صبور سیاه‌سنگ، اکبر کرګر و دیگران، هر بار زاویهٔ تازه‌یی گشوده میشود.
جلدهای بعدی نیز حاوی طیف وسیعی از تنوع است.
در واقع این کتاب، مجموعهٔ
زاویه‌هاست؛ نه یک زاویه.
اخلاق گفت‌وشنود
در این مجموعه، گرداننده نه
قاضی است، نه مفسر و نه مدعی‌العموم.
اصل بنیادین پروژه، احترام به
تجربهٔ فردی است.
هر کسی حق داشته روایت خود را
بیان کند؛ همان‌گونه که خواننده حق دارد روایت‌ها را کنار هم بگذارد و تصویر خود را
بسازد.
این کتاب نه در پی تطهیر کسی
است و نه در پی محکوم کردن کسی.
هدف آن تنها گشودن فضای
گفت‌وشنود است؛ فضایی که در آن تجربه‌ها بدون ترس و بدون سانسور بیان شوند.
تنها در چنین فضایی است که
میتوان تصویری واقعی از گذشته را به نسل جوان ارایه کرد. و این حایز اهمیت بنیادی
است؛ زیرا در گذشته و هم حالا در راستای جنگ روانی،
تلاش ها برای تحریف و مسخ تاریخ بسیار گسترده بوده اند.
سپاسگزاری
سپاس از کسانی که با صداقت و شجاعت، روایت‌های خود را در اختیار گذاشتند؛
سپاس از
کسانی که با وجود رنج‌ها، شکست‌ها، تبعیدها و هزار و یک مسألهٔ دیگر، هنوز به
گفت‌وشنود باور دارند؛
سپاس از همه آنانی که به نوعی به تحقق این پروژه کومک کرده اند و کار شان درج این
سلسله است.
و
سپاس از خواننده یی که با ذهن باز وارد این میدان میشود و میداند که حقیقت، نه در
یک روایت، بلکه در هم‌نشینی روایت‌ها زاده میشود.
سخن پایانی
گرچه این گفت و شنودها در آرشیف پورتال آسمایی و یک قسمت هم در کانال یوتیوب آسمایی
موجود اند؛ و اما انتشار آن ها به صورت کتاب هم کارخوانندهٔ علاقه مند و را ساده تر
میسازد و هم این مجموعه را از گزند آسیب های ناخواسته حفظ مینماید.
این کتاب دعوتی است به دیدن از زاویه‌های مختلف؛ دعوتی است به شنیدن، به مکث کردن،
به بازاندیشی.
امیدوارم آدم های صادق از نسل جوانتر از من،
گفت‌وشنودها برای بازسازی حافظهٔ جمعی را در فضایی پالوده از غرض و مرض
ادامه بدهند.
حمید همایون عبیدی